مقام های تاجیکستان با برگزاری مراسمی از سه هزار سالگی برپایی شهر باستانی حصار، در ۲۵ کیلومتری غرب شهر دوشنبه، تجلیل کردند و به این دلیل دولت تاجیکستان می‌خواهد قلعه حصار به عنوان میراث تاریخی جهان از سوی یونسکو ثبت شود.
مهمترین اثر تاریخی حصار، دژ یا قلعه‌ای است که یکی از بناهای تاریخی آسیای میانه‌ به شمار می‌آید. مجموعه فرهنگی و تاریخی “قلعه حصار” حدود ۸۶ هکتار مساحت دارد. به گفته مسعود میرشاهی، محقق ایرانی مقیم پاریس، در ادبیات باستان‌شناسی، بخشی از تمدن نواحی جنوب تاجیکستان به نام “فرهنگ حصار” معروف است که از ۸۰۰۰ سال پیش آغاز می‌شود.
آقای میرشاهی می گوید: “حصار سرزمینی است که اجداد و نیاکان ایرانیان قدیم از این منطقه گذشته‌اند و بخشی به طرف فلات ایران رفته‌اند و بخشی به طرف هند که در این میان‌راه مانده‌اند. آنها در افغانستان هستند و در کوههای سلیمان یا کوههای جمشید مسکن گزیده‌اند. همینها بودند که بالاخره به طرف جنوب حرکت کردند و کیانیان و دوره پیش از هخامنشیان که در تاریخ ایران و تاریخ منطقه فارسها وجود دارد را تشکیل داده‌اند.”
در آثارخانه اینجا که در مدرسه نو در بیرون دروازه حصار واقع است، بازیافتها و اشیای نادری محفوظ است که برخی از آنها مانند ظرفهای سفالی قدمت بیش از چهار و نیم هزارساله دارند.
سال گذشته میلادی درجریان کاوشهای باستان‌شناسی از محوطه قلعه حصار سرستونی پیدا شد که در آسیای میانه‌ منحصر به فرد است و به گفته باستان شناسان دوهزار سال قدمت دارد.
شهر باستانی حصار در مسیر تاریخ تحولات زیادی دیده است. حصار در قرن ۱۹ و ابتدای سده ۲۰ مرکز اداری بخارای شرقی محسوب می‌شد. پس از اشغال بخارا توسط روسها در سال ۱۹۲۰، عالمخان، آخرین امیر بخارا از آن جا فرار کرد.
او همراه خانواده ‌اش در راه فرار از بخارا به افغانستان حدود شش ماه در قلعه حصار زندگی کرد. روسها پس از اشغال بخارا در نود و پنج سال پیش بیشتر آثار تاریخی شهر باستانی حصار را تخریب کردند.
اکمل حمیداف، مدیر آثارخانه مجموعه تاریخی و فرهنگی حصار، می گوید: “در زمان شوروی یک شعار بود که دنیای کهنه را زیر و زبر کرده، دنیای نو می‌سازیم. به همین خاطر، همه آن بناها، مدرسه‌ها و مسجدها را که در این جا بودند، خراب کرده و از خشتهایشان در بنیاد شهر دوشنبه استفاده کردند.”

دژ یا قلعه حصار از مهمترین آثار تاریخی شهر باستانی حصار است. حصار در طول تاریخ چندهزارساله خود نامهای گوناگونی داشته، مثل شومان، حصار شومان و حصار شادمان. اما امروزه از این شهر تاریخی، به جزء یک دژ، دو مدرسه و یک کاروانسرای هم باقی مانده که البته چندین بار در سالهای گذشته مرمت و بازسازی شده‌اند.
خبر تأسیس جمهوری تاجیکستان را در سال ۱۹۲۴ در میدان مرکزی حصار اعلام کردند. در سال ۱۹۷۹ مجموعه تاریخی و فرهنگی حصار تأسیس شد و از آن وقت به این جانب آثار باقیمانده تحت حمایت دولت قرار دارند.
یونسکو یا سازمان آموزشی،علمی و فرهنگی ملل متحد جشن سه هزارسالگی حصار را به فهرست سنه‌های مهم تاریخی خود در سال جاری شامل کرد. اکنون دولت تاجیکستان از یونسکو خواسته تا قلعه حصار را به عنوان میراث تاریخی جهان ثبت کند و آن را تحت حفاظت خود قرار بدهد.