ویژگی های شناختی شامل افکار ،احساسات ، نگرشها ، علایق و ارزشهای فرد می باشد. اطلاعات ما در مورد ویژگی های شناختی از طریق این که مردم چگونه به نظر می رسند، چگونه عمل می کنند و به چه شکل صحبت می کنند و چه چیزی می گویند کسب می شوند. چگونه لباس پوشیدن و خود را آراسته نگه داشتن دید افراد را نسبت به هنجارهای اجتماعی نشان می دهد. بنابراین می توان گفت که: افراد با مجموعه ای از انتظارات، باورها و تخیل ها درباره نقش همسرشان و همچنین نقش خودشان ازدواج می کنند. بسیاری از انتظارها ممکن است غیر واقع بینانه باشد و بدین وسیله سبب نومیدی، دلسردی ، بی اعتمادی و خصومت شود. در حقیقت روان شناسان دریافته اند که میزان باورهای غیر واقع بینانه درباره رابطه زناشوئی پیش بینی کننده نیرومندی برای پریشانی زندگی زناشوئی است. بنابراین برای رفع ناکارآمدی رابطه باید به بازسازی شناختی همسران پرداخت.

روان شناسان معتقدند که دست کم پنج متغیر شناختی را برای فهم کارکرد رابطه زناشوئی باید مورد بررسی قرار داد:
ادراک انتخابی: فرآیند ادراکی توجه اختصاصی فرد به جنبه هایی از رفتار همسرش زیربنای تمامی فرآیندهای شناختی فرد است ، زیرا اطلاعات اولیه لازم برای بررسی و ارزیابی شناختی را فراهم می کند.
اسنادها: هر فردی به دنبال این است که توصیفی برای رفتار یا رویدادی که در رابطه زناشوئی اتفاق می افتد بیابد. بنابراین ، هر رفتار یا رویدادی را به موضوعی نسبت می دهد.
انتظارات: همسران نه فقط به دنبال نسبت دادن رویدادها هستند، بلکه سعی دارند رویدادهایی را پیش بینی کنند که در روابط زناشوئی اتفاق خواهند افتاد. این انتظارات بر پاسخ های رفتاری و هیجانی فرد تاثیر می گذارند. همچنین بر فرضیات و باورهای همسران نیز تاثیرگذار هستند و از آنها تاثیر می پذیرند.
فرضیات: باورهای همسران درباره خصوصیات رابطه چگونگی رفتار همسر در رابطه را شامل می شود. ویژگی های رابطه بر پایه تجربیات گذشته فرد شکل می گیرد. فرضیات فرد باورهایی را شامل می شوند که تعیین کننده چگونه بودن رابطه در واقعیت است و تاکیدی بر الزام ها و بایدها ندارد.
معیارها: معیارهای فرد باورهایی را شامل می شود که در جهت تعیین ویژگی هایی است که در همسر و رابطه زناشوئی باید داشته باشند. بنابراین، فرضیاتی هستند در مورد این ویژگی ها چگونه باید باشند.
از میان نظریه های شناختی که می کوشد اختلاف های زناشوئی را تشریح کند به الگوهای اسنادی بیش از همه توجه شده است. در زمینه تاثیر عوامل شناختی بر سازگاری روابط ، مطالعه سوگیریهای اسنادی از اهمیت خاصی برخوردار است. رابطه بین اسناد و سازگاری زناشوئی در تحقیقات متعددی نشان داده شده است و عقیده بر این است که سبک های اسنادی ممکن است آغازگر یا نگه دارنده روابط مختل باشد. فرضیه های بنیادی الگوهای اسنادی این است که استنباط های علی افراد ، که از مشاهده رفتار همسرانشان ناشی می شود ، بر میزان خوشنودی شان از رابطه زناشوئی بشدت اثر می گذارد.
محققان دریافتند که زوج های پریشان رفتار ناهمیارانه و منفی همسرانشان را به عامل های درونی نسبت می دهند و برخورد منفی آنان از این رهگذر افزایش می یابد. برعکس همسران غیرپریشان رفتارهای مثبت و پاداش بخش همسر خود را به احتمال بیشتر به عامل های درونی نسبت می دهند. زوج های پریشان برعکس زوج های غیر پریشان رفتار منفی همسر خود را بزرگ و رفتار مثبت وی را ناچیز جلوه می دهند.